"Саха сирин Со±уруу іттµн кэлимник сайыннарыы" мэІэ бырайыагы олоххо киллэрии боппуруостарынан республика Президенэ Вячеслав Штыров баґылыктаах Сµрµннµµр сµбэ тэриллэн, бастакы мунньа±ын былырыын бала±ан ыйыгар ыыппыта. Онтон ыла сыл аІара ааста. Сµдµ тутууну са±алыыр кэмІэ тугу ситистибит, туох кыалла илигий? Кулун тутар 6 кµнµгэр Президент Нерюнгрига ыыппыт мунньа±а уонна пресс-конференцията онуоха балачча чуолкай хоруйу биэрдилэр.
Олохтоох киґи
µлэлээх буолуохтаах
Сµрµннµµр сµбэ салайааччыта мэІэ бырайыак араас боппуруостарынан бу кµннэргэ тохтоло суох сырыыга-айаІІа сылдьар. Ааспыт уонча хонук иґигэр Москва±а хас да±аны улахан дьыалабыай кірсµґµµлэри ыытта. Салгыы Амур уобалаґын баґылыга Олег Кожемяконы кытта икки кµн тиргиччи уобалас сиригэр-уотугар ыытылла турар тутууну — Сахабыт сиригэр сыґыаннаах кыттыгас µлэни-хамнаґы билистэ. Ааспыт субуота±а онтон быґа вертолетунан Нерюнгрига кітін кэлэн, оройуон баґылыга Владимир Кожевниковы, республика I вице-премьерэ Геннадий Алексеевы, тустаах министрдэри Алексей Стручкову, Алексей Голубенконы, Владимир Григорьевы, тимир рудатын туґа±а таґаарыахтаах "Тимир" уонна "Долгучаан" компаниялар, о.д.а. тэрилтэлэр салайааччыларын кытта эмиэ мэІэ бырайыак боппуруостарын дьµµллэстэ.
Бу да±аны таґымынан сµбэлэґиэх, кэпсэтиэх, быґаарсыах диэтэххэ боппуруос элбэх эбит: тимир рудатын уонна чох саІа кыладабыайдарын туґа±а таґаарыыга бэлэмнэнии, онуоха идэлээх µлэґиттэри талыы, µірэтии, айыл±а харыстабыла, манна барытыгар оройуон сирдээх-уоттаах хаґаайын быґыытынан кыттыыта, онтон да атын... Руданы хостооґун былааныгар киирбит учаастактарга эбии аны Сиваглинскай уонна Пионерскай диэннэри (балар эмиэ Нерюнгри куораттан чугас сыталлар) туґа±а таґаарыыга быраабы туруорсуу тула кэпсэтии буолла. Маны "Долгучаан" туруулаґан ылыахтаах. Итинтэн быдан баай саппаастаах тµірт учаастагы: Таежнайы, Десовскайы уонна Јлµіхµмэ±э баар Тарыннаа±ы, ол аттынаа±ы Горкитскайы -- баґылыырга лицензияны "АЛРОСА" инвестгруппа іссі иллэрээ сыл ылбыта уонна тута "Тимир" диэн хайа-металлургическай компанияны тэриммитэ. Са±алыырын са±алаабыта буолан баран, кэлин кыаммата. Инньэ гынан, Штыров орооґуутун, сорунуулаах туруорсуутун тµмµгэр, "Тимири" АЛРОСА быґаччы бэйэтигэр ылан алын тэрилтэ оІоґунна. Мунньахха "Тимир" генеральнай директора Владимир Петров компания билиІІи туругун туґунан иґитиннэрии оІордо. "Ґлэлиир кыахтанныбыт, балаґыанньабыт быдан тубуста", -- диир. Хайа-металлургическай компания билигин саамай сµрµн соруга — ити учаастактарга кыттыгас бідіІ инвестордары булан µбµ-харчыны тардыы. Онуоха кэпсэтии бара турар. Быйыл тохсунньуга Кытайтан хас да улахан тэрилтэ бэрэстэбиитэллэрэ Нерюнгрига анаан-минээн кэлэ сылдьыбыттара. Ити курдук, ба±ар, Кытай кыттыґыа, ба±ар, іссі атын инвестордар кэлиэхтэрэ.
Мунньахха µлэґит илии туґунан кэпсэтиигэ республика баґылыга олохтоох дьону µлэ±э тардыы, идэ±э µірэтии, бэлэмнээґин мэлдьи бол±омто±о тутуллар улахан суолталаах боппуруос буоларын бэлиэтиир. Кырдьыгы хайдах кистиэххиний: Нерюнгрины ылар буоллахха, билигин, чо±у хостооґун лаппа аччаан турар кэмигэр, куорат кэскилин саарбахтыыр санаа дьон ортотугар суох буолбатах. Оттон Вячеслав Штыров этэринэн, бу эІэр сµдµ промышленнай оройуону тэрийии а±ыйах сылынан куорат сайдыытыгар саІа тыыны биэриэ±э. Ити АлдаІІа, Јлµіхµмэ±э, Ленскэйгэ, о.д.а. эмиэ сыґыаннаах. Онуоха биир холобуру а±алар: саІардыы тутуллан бµппµт ИСТА ситими кірµµгэ-харайыыга 2 тыґ. µлэ миэстэтэ тахсыбытыгар баґыйар µксэ олохтоох дьон киирдилэр. А±ыйах сылынан Элгэ чо±ун туґа±а таґаарыы кэІээн, Нерюнгри горняктара онно вахтанан µлэлиир буолуохтара. Кинилэр курдук чо±у сир µрдµттэн хостооґун ураты ньымаларын баґылаабыт специалистар уонна оробуочайдар атын ханна да суохтар диэн билинэр эбит Элгэ хаґаайына "Мечел" бэйэтэ да±аны. Куорат адьас чугаґыгар уонна Чульман эргин сытар саппааґы хабан бырайыактаммыт Инаглинскай чох комплекса эмиэ олохтоох µлэґит илии кыттыыта суох сайдара уустук. Онон Нерюнгри салгыы сайдыытыгар, республика Президенэ этэринэн, саарбахтааґын суох буолуохтаах.
Ыалларбытын
амурдары кытта...
Мунньахха уонна ол кэнниттэн суруналыыстары кытта кірсµґµµтµгэр Вячеслав Штыров Амурскай уобаласка сырыытын туґунан эмиэ кэпсээтэ. Ыалларбытын амурдары кытта икки улахан бырайыагы олоххо киллэриигэ кыттыгас интэриэстээхпит: Улак — Элгэ тимир суолу тутууга уонна Сковородиноттан салгыы ИСТА иккис уочаратын олоххо киллэриигэ. ИСТА бастакы уочарата Сковородино±а тиийэн тµмµктэммитин билэбит. Салгыы турба суох, инньэ гынан Саха сириттэн тиийбит неби Тиихэй акыйаан кытылынаа±ы Козьмино терминалыгар тимир суол састааптарыгар тиэйэн ыыталлар. Онон ИСТА-2 тус илин хайысханан Козьмино±а диэри булгуччу тутуллуохтаах. Бу да±аны уґун ситим, аІардас Амурскай уобалаґынан барар кэрчигэ 1 тыґ. км кэриІэ буолуо±а. Маны тэІэ Сковородиноттан туспа салаа тус со±уруу диэки, Амур ірµс тµгэ±инэн Кытай кыраныыссатыгар диэри тутуллан бµтэрэ чугаґаата. Манна барытыгар Саха сирин кыттыгаґа диэн, турба Ленскэйтэн Нерюнгрига диэри кэрчигэр эбии 4 неби хачайдыыр-µтэр станция тутуллуохтаах. Станция аайы 250-нуу киґи µлэлиирин аахтахха, ИСТА-±а эбии 1 тыґ. µлэ миэстэтэ тахсыа±а, диир республика Президенэ.
БАМ-Іа саІа тыын биэриэхтээх Улак — Элгэ ыстаал ыллыгы тутууга Амурскай уобалас эмиэ бары іттµнэн кіх-нэм буолар. Элгэ холооно суох балысхан баайдаах кыладабыайын баґылыыр ба±аттан, µрдµк хайалары, дириІ хапчааннары уІуордаан 320 км тутуллуохтаах. Ґлэтэ наґаа уустук. Ол да буоллар 2011 сыл бµтµµтµгэр µлэ±э киллэрэр сорук туруоруллубут. Ґбэ-харчыта кірµлµннэ. Манна генеральнай бэдэрээтчит биґиги билэр тэрилтэбит — Томмот — Кµірдэм тимир суолу сµрµн тутааччы "Транстрой" корпорация. Онон бэдэрээттэґэр тэрилтэлэр быыстарыгар нерюнгрилар, алданнар, дьокуускайдар кытта бааллар. Билигин хас да учаастагынан барыта балтараа тыґ. кэриІэ киґи µлэлиир. Аны сайын тутааччы ахсаана хас да бµк элбиэ±э. Улак — Элгэ барыта 10 млрд доллар сыаналаах бэйэтэ баара±ай бырайыак буолар. Улактан са±алаан 120 км ыллык уурулунна. Бу кэрчигэр сирэ-уота быдан налыы буолан µлэтэ да±аны кудуххай этэ. Салгыы Элгэ±э диэри массыына суола баар. Онон "Мечел" компания тимир суол тутуллан бµтэрин кэтэспэккэ, кыралаан да буоллар чо±у хостооґуну са±алаата. Ону улахан уйуктаах самосваллар 120-с км тиэрдиэхтэрэ, салгыы — тимир суолунан. Быйыл 200 тыґ. тонна хостонуохтаах. Эґиил 1 мілµйµін буолуо±а. Ити курдук эптэр-эбэн, 2015 сылга 9 міл. тонна±а тиэрдэр соругу туруорабыт диир Вячеслав Анатольевич.
Аал баґа
хоІунна
Сµрµннµµр сµбэ салайааччыта Нерюнгрига ыыппыт пресс-конференциятыгар, былырыыІІы бала±ан ыйынаа±ы бастакы тэрээґин мунньах кэнниттэн мэІэ бырайыагы олоххо киллэриигэ туох-ханнык µлэ баран эрэрин кэпсээтэ. Сорох хайысхаларынан са±алааґын µчµгэй, атын іттµгэр харгыстар бааллар диэтэ. Кризиґинэн сибээстээн федеральнай инвестиционнай бюджеттан µп-харчы кэмчилээн, быґан бэриллэр бэрээдэгэ олохтоммута. МэІэ бырайыагы µбµлээґиІІэ ити эмиэ билиннэ.
Ол да буоллар, бастатан, суолу-ииґи бырайыактааґын балачча тэтимнээхтик бара турар. Холобур, Томмот — Эльконнаа±ы ХМК уонна Аччыгый Ньымныыр — Канкун ГЭС-ґэ массыына суолларын, Беркакит — Томмот тимир суолтан тахсар хас да±аны салаа ыстаал ыллыктары, ол иґигэр — Томмоттон ЭлькоІІа диэри 53 км тимир суол салаатын бырайыактааґын. Итинник µлэ БАМ-тан Јлµіхµмэ ТарыІнаа±ар диэри тутуллуохтаах 189 км тимир суолга эмиэ тэтимнээхтик бара турар. Бу салаа БАМ Нерюнгри оройуонугар баар Хани станциятыттан са±аланыа диэн бастаан былааннаммыт этэ. Ол кэлин уларыйан, ыллык арыый ар±аанан Читинскэй уобалас Икабьекан станциятыттан тутуллан тахсар буолла. Манан сибээстээн, а±ыйах хонуктаа±ыта уобалас Каларскай оройуонугар общественнай истиилэр буолан аастылар. Истиилэр аны Јлµіхµмэ±э буолуохтаахтар. Тимир суол, барыллааґын быґыытынан, Чаараны — ийэ айыл±а ураты харыстанар сирин-уотун — быґа охсон ааґыахтаа±ынан, сиргэ-уокка сабыдыала хайда±ын быґааран бэриллиэхтээх, наада буолла±ына бырайыакка сорох уларытыылары киллэриэххэ да сіп буолуо, диэтэ Вячеслав Штыров. Бу салаа атыттартан уратыта диэн, руданы таґыыга эрэ анаммат, ТарыІнаахтан салгыы ууруллан кэнэ±эс Јлµіхµмэ±э тиийиэхтээх. Онон бырайыакка хара бастакыттан пассажирскай транспорт ирдэбилэ эмиэ баар буолуо±а. Бырайыагын докумуоннара быйыл оІоґуллан бµттэ±инэ, тутуута эґиил са±аланар кыахтаах.
Эльконнаа±ы хайа-металлургическай комбинаты бырайыактааґыІІа сіптііх µп-харчы бюджеттан кірµллэн, µлэ тэтимнээхтик бара турар. Оттон Канкун ГЭС-ґин докумуоннарын бэлэмнээґиІІэ, Минэнерго бырайыактыыр тэрилтэлэргэ куонкуруґу кэмигэр ыыппакка, график кыайан тутуґуллубата. Ол эрээри манна да±аны сы±арыйыы баар. Хайда±ын да иґин, мэІэ бырайыак федеральнай бюджеттан µбµлэнэр чааґыгар барытыгар, ол эбэтэр транспорт, энергетика инфраструктуратыгар (Канкун ГЭС-ґин киллэрэн туран) докумуон барыта 2011 сылга бэлэм буолуо±а диэн Сµрµннµµр сµбэ салайааччыта эрэннэрэр.
Оттон чааґынай µбµнэн-харчынан ыытылла турар µлэ тэтимэ биир тэІ буолбатах, араас. "Колмар" компания чох салаатын лаппа хамсатта, Инаглинскай шахта олус уустук бырайыагын кыайа тутан эрэр. Онон бары іттµнэн аныгы оІоґуулаах шахта, былааннаммытын курдук, 2012 сылга µлэ±э киирэригэр бэртээхэй олук уурулунна. Маны тэІэ "Тимир" компания балаґыанньата тупсубутун туґунан µіґэ а±ынныбыт. Уопсайынан, улахан бизнес кризистэн эмсэ±элээтэ, инньэ гынан мэІэ бырайыак сорох салаатыгар µбµ-харчыны тардыы бытаан.
Сир баайыгар куонкурустар ыытыллан бµппµттэрэ ыраатта, арай Алдан апатитыгар хаґаайын кісті илик. Апатиты кытта хостонуохтаах аргыс боруода радиациялаах буолан, туґа±а таґаарааччыга сокуон ирдэбилэ олус кытаанах. Бу туґунан уґун-унньуктаах кэпсэтии са±аламмыта икки сыл буолла. Аал баґа кэмниэ-кэнэ±эс дьэ, хоІнон эрэр. Аны сайын бэс ыйыгар диэри апатит хаґаайына биллиэ±э, диэтэ Вячеслав Штыров.
"Газпром" компания дойду илин эІэригэр газовай программатын іссі да ситэ чуолкайдыы илик. Инньэ гынан газ салаатыгар эмиэ бытаарыы тахсыбытын Сµрµннµµр сµбэ салайааччыта бэлиэтиир. Манна да±аны быґаарсар, чуолкайдаґар кэм кэлбит курдук. Бу нэдиэлэ бµтэґигэр Дьокуускайга "Газпром" баґылыга Алексей Миллер кыттыылаах улахан мунньах буолаары турар. Саха сирин гаґын туґа±а таґаарыы бэйэтэ туспа баара±ай бырайыак буолуо±а.
Петр ПОПОВ
Мария Васильева (СИА) хаартыска±а тµґэриитэ.
