Эбиэттэн киэґэ тиийбиппит Баата±ай Алыыта биґигини туох да буолбата±ыныы сааскылыы ып-ыраас, чэмэлкэй кµнµнэн, биир оннук санаалаах, µірэ-кіті сылдьар сайа±ас ыччаттарын иннигэр уктан кірсµбµтэ. Барыта уурбут-туппут курдук, орун оннугар дьиэлэрдээх, саІа тутууларынан кэккэлээбит киэІ-куоІ кіні уулуссалардаах сэлиэнньэ±э тахсарбар санаабар, били, умайбыт хочуолунайдара буруолуу сытара буолуо оІорбутум ханна да кістµбэт. Тугу кэпсээбиттэрэй диэх курдук былыр µйэ±э система уутун тµґэрэн, эмсэ±элээбит ыаллары оннуларын булларан баран испит суолларыгар мэґэй тахса сылдьыбытын олох да билиммэтэхтии µлэлии-хамсыы, айа-тута олороллоро.
Эбээн-Бытантайга баччааІІа диэри, тіґі да ба±ардарбын уонна турууластарбын, мин µктэнэ илигим, истэр эрэ этим. Онон атын хоту сытар кыракый улуустартан ордубата, дьиэтэ-уота мілтіґµір, оло±о да оннук ини дии саныырым. Сµµстэ истибиттээ±эр биирдэ кірбµт ордук дииллэр, бу бара сылдьан ол санаам дьиІ олоххо тугунан да майгыннаабатын дьиІ-чахчы итэ±эйдим. Улуус таба, сылгы уонна саха ына±ын иитиитинэн дьарыктанар. А±а ууґунан барбыт 9 общиналаах, бааґынайынан µлэлиир 8 уонна кэтэх 406 хаґаайыстыбалаах. Табатын ахсаана 16783 буолбут, 2008 сылтан 630-нан эбиллибит. Олохтоохтор да, салайааччылар да биир дууґа±а тиксэринэн элбэх табалаахтарынан киэн туттан кэпсииллэрин истиэххэ µчµгэй. 1800-тэн тахса сылгылаахтарын, хаґаайыстыба араас кірµІнэригэр саха 850-ча ына±а турарын эппиттэрэ.
Улууска 2783 киґи олорор эбит, онтон ханна да буоларын курдук аІарыттан ордуга дьахта𠵴µ. Улуус сарсыІІылаа±ын ыччата элбэ±э кэрэґилиир, билии-кірµµ кыґаларыгар 500-чэкэ о±о µірэнэр, саастарын ситэ иликтэр тэрилтэлэригэр 250-ча кырачаан сылдьар диэбиттэрэ. Саамай µірµµлээ±э, µрдµк уонна орто анал µірэх кыґаларыгар 106 ыччаттара идэ ылан µлэґит буолаары туруулаґар. Бу дьо±ус улууска µчµгэй кірдірµµ, балар улахан аІардара да буоллун дойдуларыгар тінµннэхтэринэ баґаам кµµс, кімі кэлэрэ ійдінір.
Эбээн-Бытантайга СР Правительствотын білі±µн республика атыыга-эргиэІІэ уонна материальнай-техническэй ресурсаларга государственнай комитетын председателэ В.В.Омуков салайан илдьэ сылдьыбыта. Тиийээт да Саккырыыр сэлиэнньэтин олохтоохторун кытары кірсµбµппµт. Сарсыныгар икки аІы хайдан Кустуурга уонна Дьар±аалаахха отчуоту туруорбуппут. Бэнидиэнньиккэ уонна оптуорунньук сарсыарда оройуон киинин тэрилтэлэринэн µлэлээбиппит.
Бу хоту сис хайалар быыстарыгар, аатын ылбыт Бытантай µрэ±ин батыґа сытар оройуон дьоно, дьэ, туох туґунан этэр буолар эбитий диэн аа±ааччыларым ыйыталлара чуолкай. Тута этиэх тустаахпын, сµрдээх дьоґуннаах, киэІ кі±µстээх дьон эбит, кыра±а, хааларга кыґаллыбаттара, сарсыІІыны саныыллара, кэскиллээ±и кэрэґилииллэрэ харахха быра±ыллар. Ол быыґыгар, ханна барыай, кыґыйбычча-абарбычча санааларыгар тутан хаалбыттарын ійдіін кэлээччилэр да кістµтэлээн аастылар.
Мин бастакы білі±µ кытары сылдьыспыт буолан Дьар±аалаа±ы кірбітµм, ол гынан баран онно отчуоттаабыт дьоммуттан ыйыталаспытым. Онон дьар±аалаахтар тугу туруорсубуттарын, ыйыталаспыттарын истибитим. Олору барыларын тµмэн бµгµн олох а±ыйах тµгэІІэ тохтоон ааґыам. Біліх салайааччыта В.В.Омуков тµмµктµµр мунньахха:
— Олох санаа±ытын тµґэримэІ, эґиги тугу эппиккитин, туруорсубуккутун хомуллан оІоґуллубут тµмµктµµр боротокуолга барытын киллэрдибит. Мантан Дьокуускайга тиийэн хас биирдии министерстволарынан сылдьан Эбээн-Бытантай оройуонун олохтоохторо маннык боппуруостары туруорустулар диэн тириэрдиэхпит уонна сµбэлэґэн баран ханныктары толорууга ылбыппытын биллэртэриэхпит. Улуус дьоно-сэргэтэ этэІІэ олорор, оло±о-дьаґа±а тэтимнээх эбит. Ґірбµппµт диэн эґиги бары дойдугут туґугар ыалдьар эбиккит. КытаатыІ, ити курдук сомо±олоґон тіріібµт тірµт буоргут туґугар µлэлии-хамсыы сылдьыІ, — диэбитэ.
Онон бастакы тµгэн Эбээн-Бытантай олохтоохторо дойдуларын дьиІ-чахчы таптыылларыттан тахсар. Олорор-µлэлиир сирдэрэ, дьиэлэрэ-уоттара сылаас, сырдык буолуон, о±олоро саІа оскуолаларга µірэниэн, саадтарга сылдьыан, ыччаттара µлэлэниэн-хамнастаныан, чэгиэн-чэбдик эттэниэн-хааннаныан, чіл ійдінµін-санааланыан ба±араллара тута кістір. Ону холобурдарынан кірдірµіххэ. Биллэн турар, баґаарынан да сибээстээн буолла±а уонна бу иннинэ 2007 сыллаахха кэлэ сылдьыбыт салайааччылар этиилэрин умнубатахтарынан да быґыылаах Саккырыыр сэлиэнньэтин олохтоохторо киинтэн ититинии боппуруоґун туруорустулар. Онно киґи омнуолуура туох да суох, сэлиэнньэ±э 4-тµµ квартиралаах 4 уопсай дьиэ±э сылаас холбонуохтаа±а быґаарыллыбатах. Билигин баґаар содулларын туоратыынан тутуллуохтаах хочуолунай атын сиргэ туруохтаах, ситимэ саІаттан тардыллыахтаах эбит. Ону сіп дии санаатым, бу дьиэлэргэ олорор кырдьа±астар уонна кыамматтар билигин этиммэтэхтэринэ, ытаабат о±ону ким да эмсэхтээбэт буолбут кэмигэр, таґынан да ааґан хаалыахтарын сіп.
Эмиэ итинник тµгэнинэн туґанан улуустарын иґигэр µлэни-хамнаґы тупсарыыга, чуолаан тыа хаґаайыстыбатын боппуруостарын быґаарыыга тохтоотулар. Ол курдук табаґыттар, сµіґµ кірііччµлэр сааґырбыттара, харааллар эргэрбиттэрэ, оройуон таґыттан оту тиэйтэриэх кэриэтэ тэрийэр µлэни тосту уларыта тутар кэм кэлбитэ, сµіґµ дотацията барыта ахтылынна. Ону мин "Бытантай" генофонднай питомнига" ГУП Саккырыырдаа±ы ферматыгар тиийэн илэ харахпынан кірбµтµм.
Туох баарынан этэрбэр тиийэбин, барахсаттар, киґи аґыныах, чэІ-кырыа хотоІІо токуґан тураахтыыллар. ЈІ-дьµґµн бі±і, куІ, тас кэлиэ дуо, саллайар бастара, токур муостара, тачыгыр туйахтара, субуллар кутуруктара аны саас кµіххэ тиийдэ±инэ баґыыба буолсу. Киґи илиитэ тиийбэтэ µірµйэх харахха тута быра±ыллар. Ґлэґиттэр сылга хас кµн ынахтарын ыылларын билбэттэр, ньирэйдэригэр эмтэрэн (ол аата кіІµл ыытан кэбиґии) нэґиилэ 300-чэкэ кг. µµтµ ыабыттарын бэрт нэґиилэ эттилэр. Оттон ол сылы эргиччи эммит торбосторо торолуйан туох да дьикти буолуохтаа±а биґиги ороґу ньирэйдэрбитинээ±эр кыралар. Биґиги эрдэтээ±и ньирэйдэрбит са±а тиґэІэлэрин муостара µµнэн токуруйан эрэринэн эрэ киґи ылынар. Оннук бытархайдар. Атыыр о±устарын кірдір-бµттэрэ биґиги борооскубут эрэ са±а сµіґµ тураахтыыра.
Сорохтор саха сµіґµтэ бытархай буолар ба±айыта диэхтэрэ. Сібµлэґиэххэ син, ол гынан баран питомник ааттаах сиргэ кірµµ-истии, усулуобуйа олох атын буолуон сіптіі±і, киґи былдьаґыгынан кэлэн µлэлиирин курдук. Ол суох буолан µлэлиир киґи кістµбэтин, ааттаґыы-кірдіґµµ кµµґµнэн кими эмэ булалларын этэллэр. Оннук киґи хантан кэлэн сµрэ±ин-быарын, дууґатын ууран µлэлиэ±эй? Аанньа ыабат, µµтµн туґаммат, этин туттарбат эбиттэр. Саатар, аналларын быґыытынан доруобай, тірілкій тірµі±µ ылан атын улуустарга тар±атар то±о сатамматый? Бу иннинээ±и сылларга биир да сµіґµнµ ким да атыыласпатах, сайаапкаласпатах да±аны. Быйыл интэриэґиргээн турбуттар. Мин саныахпар, саха сµіґµтµгэр сыґыан, ійдібµл тосту уларыйыан сіп буолбут. Онно Тыа хаґаайыстыбатын уонна со±отуопкатын министерствота уонна "Саха племхолбоґук" ГУП холобур кірдірµµґµлэр. Оттон олохтоохтор сахаларын сµіґµтэ кэбээйилэргэ соболорун, чурапчыларга убаґаларын, ілµіхµмэлэргэ хортуоппуйдарын тэІэ ааттарын ааттатар суос-со±отох бренднэрэ буолбутун ійдµіхтэрин наада. Ол кыалла илигинэ итинтэн інµйµµ тахсыа биллибэт.
Оройуон µрдµк аатын алдьаппыт, µрµІ сирэйин киртиппит "Стахов дьыалатыттан" боростуой норуот ыраастаныан ба±арарын хайгыы санаатым. ДьиІэр, бу эмиэ этэн кірі-кірі тохтоон хаалыыттан сал±анан бара турар эбит. Биґиги да бара сырыттахпытына этиннилэр, ол да иннинэ этиммиттэр. Ол гынан баран оройуон иґиттэн тахсыбатах. Оттон ол этиммит дьонноро таах истэн эрэ кэбиспиттэр, биир сыптарыІнаах ынах хотону бµтµннµµтµн сутуйарыныы бу дьыала Эбээн-Бытантай эрэ оройуонун буолбакка республика бµттµµнµн аатын алдьаппытын куойаларыгар-маІкыларыгар о±устарбатахтар. Онон манна республика салалтата кытта, тіґі да бириэмэ бардар, орооґуон сіп буолла. Оттон оройуон, ону кµµтэн олорбокко, билигин да±аны дьыала сабылла илигинэн, туораттан ханнык да кµттµіннээх кімі суо±унан уонна ууга тµспµттэр онтон быыґаныылара бэйэлэрин дьыалалара буоларынан аатын-суолун, чиэґин бэйэтэ ыраастана турууґу. Оччо±о эрэ буочука мµіккэ тµспµт биир хамыйах дьµігэт ыраастаныа, кыларыйан турар кырдьык аламай маІан кµнэ сандаарыйан тахсыа этэ.
Иккис тµгэн. Санаа холбосто±уна, сµбэ тµмµлµннэ±инэ кыайтарбатах да кыайтарарын олохтоохтор µчµгэйдик билэллэр эбит. Онон сµбэлэґии бэрээдэгинэн санааларын атастаґалларын сібµлµµ иґиттим. Саккырыырга ветераннар улуустаа±ы Сэбиэттэрин председателэ дьонун-сэргэтин туґугар ыалдьан:
— Биґиэхэ тыыл 56, µлэ 264 ветерана бааллар, хомойуох иґин сэрии ветерана ордубата. Кинилэри эмтэтэ, сынньата Дьокуускайга ыытыахпытын ыйга 1 эрэ миэстэ кэлэр. ЭлбэтиІ диэн туруорсан кірібµн да хамсааґын тахсыбат. Арааґа, били кырдьа±астар сытар балыыґаларыгар миэстэ тиийбэтиттэн буолуо. Маны улаатыннаран биэрдэххэ эбэтэр иккис уочараттаан туттахха хайдах буолуой? Кµннэтэ ахсааммыт а±ыйыы турар дьон, ба±ар, биирдэ эмэ баран эмтэнэн кэлиэ этибит,—диэбитэ. Маны, атын да улуустарга сылдьан истэр буолан, уопсай дьыала туґугар ыалдьыы курдук ылынным.
Оттон улуус Мунньа±ын депутата, олохтоох хаґыат редактора Н.Р.Попова ыччат проблемаларыгар тохтоон біліх бол±омтотун тарта.
— Ыччаттарбыт µлэтэ суох сылдьалларын кірі-кірі киґи сµрэ±э ыалдьар. Манна таба, сылгы, ынах сµіґµ иитиитин уонна ДьааІы — Индигиир тардыытыгар кімµс компаниятын тэрийии туґунан элбэх киґи эттэ. Биґиги ыччаттарбыт да бу салааларга баран µлэлиэ этилэр. Интэриэс уонна усулуобуйа эрэ наада, холобур, ыстаада±а барар уолаттарга табата биэриэххэ, кредит курдук. Ґлэлии-µлэлии онтуларын 10-20 сылынан тіннірдµннэр,—диэтэ. Бу, мин кірµіхпэр, кэскили санааґын.
Кииннэммит балыыґа бэрэстэбиитэлэ тыал-хаар тµстэ±инэ, самолет кіппіт тµбэлтэтигэр дьону сµтэрэр кыахтаахтарын эппитин дьиксинэ иґиттим. Дьокуускайтан оройуоІІа дьахтары тірітірµ, эпэрээссийэ оІорору бобо сыталлар эбит. Оччотугар бу дьон санитарнай самолет кіппіт тµбэлтэтигэр кірін олорор балаґыанньаттан тахсарга операционнай блогу µлэлэтиини туруорсубуттара оруннаах. Доруобуйа харыстабылын министерствота толкуйдаата±ына сатаныыґы. Араас барыта тахсан хаалыан сіп, онно ханнык да мэктиэ суох.
Тµмµккэ тугу этиэххэ сібµй? Оройуон олохтоохторо этэІІэ олороллор, сарсыІІы кµннэрин эрэллээхтик кіріллір эбит. Ол курдук биґиги тиийэрбитигэр кытарарга былдьаммыт хочуолунайдарын чілµгэр тµґэрии боппуруоґа онно сырыттахпытына быґаарыллыбыта. Эґиил Дьар±аалаахха модульнай электростанция тутуллар буолла. Онтон салгыы Саккырыырга 165 миэстэлээх сабыс-саІа таас орто оскуола аанын аґыахтаах. Ити курдук оройуон бииртэн биир µктэллэри ылан, чэчирии сайдыы суолугар µктэнэр. Эрэллээхтик.
Наталия ПОПОВА
уонна Дмитрий ДЫДАЕВ хаартыска±а
тµґэриилэрэ.
Милан АФАНАСЬЕВ
